Thema: je thuis voelen

Met rituelen een thuisgevoel creëren

Bij het thema thuis zijn op school gaan mijn gedachten onmiddellijk naar de titel van het beroemde boek Eindelijk thuis, van Henri Nouwen. Aan de hand van het schilderij De verloren zoon van Rembrandt beschrijft hij hoe we allemaal op zoek zijn naar een thuis, een veilige plek, waar we gekend en geliefd zijn. Het is heel mooi om dat gemeenschappelijke uitgangspunt bewust te maken, zoals we dat vorig jaar deden met het leggen van een vredestapijt met leerlingen in Drunen en in Wateringen (zie foto).

Iedereen die naar school komt heeft behoefte aan om gezien en gekend te worden, om zich geliefd te voelen. Dat geldt zowel voor leerkrachten, directie, de concierges als voor ouders en leerlingen. Een school die dat in haar cultuur, in de manier van met elkaar omgaan weet vorm te geven zal gemakkelijker goede resultaten bereiken, leerkrachten zullen daar graag blijven werken, ouders zullen hun kind daar met vertrouwen naar toe brengen. En ,misschien nog belangrijker: als het eens even niet goed loopt, als er tegenslagen zijn zul je met elkaar in elk geval mee om kunnen gaan en samen naar een oplossing zoeken. Maar hoe werk je aan zo’n schoolcultuur?

Starten met een ritueel, een verhaal of symbool

Overal ter wereld zijn er rituelen waarmee mensen elkaar verwelkomen. Oude gebruiken zijn bij voorbeeld de voeten van reizigers wassen, een aantal vaste vragen uitwisselen: hoe was je reis, gaat het goed met de mensen thuis, heb je nog nieuws meegebracht? Er wordt iets te drinken ingeschonken en geïnformeerd naar wederzijdse bekenden. Hoe vaker je elkaar ziet, hoe kleiner het ritueel: een begroeting met woorden, een gebaar.

Bij het begin van een schooljaar maak je het ritueel ook even wat groter: je maakt een kring en nodigt iedereen uit om te vertellen. Zo komt iedereen aan het woord. De vraag die je in het midden legt maakt wel verschil. Is het een vraag war iedereen gelijk op kan antwoorden? De schijnbaar onschuldige en voor de hand liggende vraag: “Waar ben je naartoe gegaan op vakantie?” kan in een kringgesprek ook heel ongemakkelijk zijn voor kinderen die niet weg zijn geweest om welke reden dan ook. Je kunt ook een vorm kiezen waarin kinderen in twee of drietallen een aantal vragen uitwisselen. Een vorm van speeddaten.

En dan, na een paar keer wisselen van groepjes in de kring komen zitten en de vraag stellen hoe het is om weer terug te zijn op school. Met elkaar bedenken wat er in de wereld gebeurd is, waar we zorgen over hebben, waar we hoop uit putten. Het verschilt natuurlijk per leeftijdsgroep hoe je dat aanvliegt. Misschien is er een verhaal of een symbool dat je daar bij kunt zoeken. Dat kan ook nadat je de verhalen van de kinderen hebt gehoord. En vervolgens maak je de overstap naar de verwachtingen van het komend schooljaar. Wat verwachten de kinderen? En wat verwacht de leerkracht? Wie hebben er nog meer verwachtingen? Ouders natuurlijk. En hoe zullen we het samen aan gaan pakken om al die verwachtingen in te gaan lossen?

Wat je doet is een bedding creëren. Luisteren, opvangen at de beginsituatie is. In gesproken woorden, maar ook in lichaamshouding, gedrag van kinderen. Je krijgt zoveel informatie en signalen tijdens zo’n begin, dat is heel waardevol. Daar kun je bij aansluiten en afstemmen.

Bouwen aan een thuis-cultuur in de klas

De start van het jaar is belangrijk, en daarna bouw je aan een cultuur van thuis voelen door kleine rituelen: de dag beginnen met een kort moment van stilte, een begroeting, een gebed voor de wereld, de natuur, voor mensen die balangrijk voor ons zijn etc. Een ritueel heeft een vaste, herkenbare vorm, en komt vaker terug. De herhaling maakt dat iedereen weet wat we gaan doen, en waarom. Het wordt een ‘veilige schuilplaats’ zoals benedictijner monnik Anselm Grün het noemt.

Mijn ervaring is dat veel mensen er van terugschrikken omdat ze denken dat ze dat ritueel dan altijd moeten doen. We zijn vaak zo streng voor onszelf. Of we denken dat we er een methode voor nodig hebben, die per dag iets aanreikt. Natuurlijk helpt dat, maar het kan ook weer juist daardoor een verplichting worden, iets dat ook nog moet, naast alle andere dingen.

De bedoeling van een ritueel is echter juist de onderbreking, ruimte maken voor wat er al is. Voor samen mens zijn, met compassie en ruimte voor verschil, om uitdrukking te geven aan dankbaarheid en hoop. Eenvoudige vormen die bij jou als leerkracht passen, en die je met plezier doet. Het leuke is dat je een goed ritueel maar een paar keer voor hoeft te doen, en vervolgens gaan de kinderen er zelf om vragen als ze er behoefte aan hebben.

Ruimte voor een nieuw begin

Soms loopt het niet lekker met een leerling, met een collega. Met een groep. Het effect is dat de betrokkenen met tegenzin naar school komen, zich niet op hun gemak voelen, zich niet veilig voelen. Dat kost bakken vol energie die niet aan andere dingen besteed kan worden. Daar komt een ander verhaal om de hoek kijken dat in mijn gedachten over thuis zijn op school bij mij opkwam: het verhaal van Zacheüs, de tollenaar.

Het was in de tijd dat Jezus van Nazareth rondtrok om te vertellen en getuigen van zijn geloof. Hij kwam ook naar het dorp waar Zacheüs woonde. En net als vele anderen wilde Zacheüs er bij zijn als Jezus aan kwam. Er stonden veel mensen langs de kant van de weg. Zacheüs had twee problemen: hij wilde niet opvallen omdat hij veel mensen te veel geld had geëist, én hij was nogal klein. Hij klom dus in een vijgenboom langs de route van waaruit hij alles kon zien, zonder zelf gezien te worden. En dan gebeurt het onverwachte: als Jezus langs de vijgenboom loopt spreekt hij Zacheüs aan: Zacheüs , kom snel naar beneden, want ik wil bij jou verblijven”.

Jezus zou die avond bij Zacheüs thuis komen en blijven eten. Je kunt begrijpen dat veel mensen daar boos over waren. Toen ze jezus vroegen waarom hij dat deed legde hij uit dat hij juist was gekomen voor de mensen die hun leven wilden beteren, niet voor degenen die al goed deden. En inderdaad: Zacheus veranderde, gaf iedereen terug wat hij teveel had gevraagd. Hij wilde niet meer slecht zijn en er niet bij horen.

Soms moet je juist doen wat mensen niet verwachten. En er van uit gaan dat mensen als Zacheüs er stiekem naar verlangen om gezien te worden en er bij te horen. Hoe slecht hun gedrag ook is. Soms moet je anders naar kinderen kijken, voorbij hun storende gedrag, en op zoek gaan naar de achterliggende behoefte.

Thuis en op school: samenspel?

Kinderen krijgen thuis veel mee. Ook religieuze gewoontes en rituelen. Het is mooi om daar bij aan te sluiten, en tegelijk weet je dat er grote verschillen zijn tussen thuissituaties. In de contacten met ouders kun je daar ook over beginnen. Wat vinden ouders belangrijk om hun kinderen mee te geven? Op welke manieren doen ze dat? Vaak gaat het in gesprekken tussen school en ouders over alles wat er op school gebeurt. Andersom is net zo belangrijk. Ouders waarderen de interesse vaak enorm, en soms vinden ze het ook wel lastig om iets te vertellen over de thuissituatie. Voor kinderen is het fijn als ze voelen dat er tussen thuis en school een afstemming is, dat het contact open is. Dat de juf af en toe een verhaal kiest dat een kind ook van thuis kent. Over dit onderwerp: wat willen we ze meegeven? Is het mooi om een schoolpleingesprek te organiseren waarin leerkrachten, directie en ouders samen komen en naar elkaar luisteren, mogelijkheden verkennen en elkaar inspireren.

Je thuis voelen maakt leren gemakkelijker

Je thuis voelen betekent dat je je veilig voelt, dat je kunt ontspannen en je kunt richten op de dingen die je aan het doen bent. Er is geen ruis, geen verstoring. Rituelen, verhalen, het aansluiten bij de thuissituatie en het goed omgaan met lastige situaties waarin iemand vast komt te zitten in een negatief gedrag zijn daarbij hulpmiddelen. De traditie van de school en de religeieuze traditeis van de thuissituatie van kinderen kunnen daarin veel betekenen.

Heb je een mooi voorbeeld of een mooie ervaring? Goede ervaringen hiermee delen wij graag! Laat het ons weten via redactie@schoolpleingesprekken.nl

Gerelateerde artikelen